Dù đã có nhiều biện pháp, mô hình để quản lý, tuy nhiên giá xăng dầu tại Việt Nam vẫn liên tục biến động.
Giá xăng dầu ngày càng bất ổn, liên tục biến động, thời gian giữa các lần biến động ngày càng ngắn. Và là biến động trong thời gian đã có đủ các mô hình bình ổn, quản lý. Do thế, đã đến lúc xem xét lại mô hình quản lý giá xăng dầu hiện hành.
Bộ Tài chính, Công Thương và các cơ quan liên quan vẫn khẳng định mục tiêu quản lý xăng dầu theo cơ chế thị trường. Nghĩa là giá xăng dầu trong nước sẽ tăng, khi giá xăng dầu thế giới tăng. Và ngược lại, giá xăng dầu trong nước sẽ giảm, khi giá xăng dầu thế giới giảm. Đồng thời, một mục tiêu nữa là phải bình ổn được giá xăng dầu để vừa đảm bảo lợi nhuận của DN kinh doanh xăng dầu đầu mối, vừa tránh gây sốc tới người sử dụng và DN trong nước.
Xung đột mục tiêu quản lý
Để thực hiện 2 mục tiêu này, các cơ quan quản lý đã cho phép DN kinh doanh xăng dầu đầu mối được điều chỉnh giá xăng dầu bán lẻ, với quy định chi tiết về thời gian giữa các lần tăng - giảm giá, tỷ lệ tăng - giảm giá so với giá bán hiện hành. Đồng thời với đó là việc vận hành quỹ bình ổn giá xăng dầu và các công cụ về thuế, về cơ chế giám sát đi kèm. Từ đó hi vọng đảm bảo cân bằng được quyền lợi của DN kinh doanh xăng dầu đầu mối, quyền lợi người tiêu dùng và quyền lợi của Nhà nước.
Theo công bố của Bộ Tài chính, số dư quỹ bình ổn giá xăng dầu tính từ ngày 1/4 – 30/6/2014 là hơn 1.594 tỷ đồng (số dư quỹ của quý I/2014 là hơn 842 tỷ đồng). Trong đó, số dư quỹ của Tập đoàn Xăng dầu Việt Nam (Petrolimex) 1.022 tỷ đồng, của Tổng Công ty Xăng dầu Quân đội khoảng 167 tỷ đồng, của Công ty TNHH MTV Dầu khí Tp.HCM (Saigonpetro) khoảng 146 tỷ đồng. Đây là những DN kinh doanh xăng dầu hiện chiếm thị phần lớn nhất. Một số DN có thị phần nhỏ thì số dư quỹ bình ổn xăng dầu đang bị âm, như Tổng Công ty Kỹ thuật và Đầu tư dầu khí (PETEC) âm khoảng 144 tỷ đồng, Công ty CP Lọc hóa dầu Nam Việt âm 29 tỷ đồng và Công ty Xăng dầu Hàng không Việt Nam âm khoảng 13 tỷ đồng.
Ngoài ra, xăng dầu còn chịu 4 sắc thuế khác áp vào mặt hàng này. Đó là thuế NK chiếm từ 14 - 18% giá NK, thuế tiêu thụ đặc biệt 10% giá mỗi lít xăng dầu, thuế GTGT 10%, thuế Bảo vệ môi trường chiếm từ 300 - 1.000 đồng/lít. Căn cứ theo bảng tính giá cơ sở ngày 22/7/2014 của Hiệp hội Xăng dầu, tỷ lệ thuế, phí, quỹ bình ổn mà DN kinh doanh và người tiêu dùng phải nộp là vào khoảng gần 8.000 đồng trên mỗi lít xăng dầu. Ngoại trừ tiền nộp quỹ bình ổn giá xăng dầu, thì các khoản thu thuế đều nộp về ngân sách Nhà nước, DN kinh doanh không được hưởng. Nói cách khác là Nhà nước thu khoảng gần 30% trị giá mỗi lít xăng dầu được bán ra.
Dĩ nhiên, Nhà nước có quyền thu các loại thuế, phí để phục vụ nhu cầu của Nhà nước. Các DN NK, kinh doanh cũng không quan tâm tới việc Nhà nước thu bao nhiêu tiền thuế, vì đó là thu nhập của Nhà nước, không phải của DN. Tuy nhiên, khi Nhà nước quá chú trọng vào nguồn thu, thì quyền lợi của người tiêu dùng dường như đã bị bỏ rơi. Điều kỳ lạ là, khi càng có nhiều kiểu loại, cơ chế quản lý, thì giá xăng dầu càng ngày càng biến động, với giãn cách giữa các lần biến động ngày càng ngắn.
Sai lầm về định hướng
Theo Liên bộ Tài chính - Công Thương, việc điều chỉnh giá bán xăng dầu trong nước thời gian qua đã tuân thủ đúng Nghị định 84/2009/NĐ-CP ngày 15/10/2009 của Chính phủ và các văn bản hướng dẫn thực hiện. Đồng thời, việc tăng, giảm giá xăng dầu là phù hợp với thị trường trong nước và thế giới. Tuy nhiên, thực tế đã chứng minh điều ngược lại. Dù Liên bộ đã tìm cách "núp" vào Nghị định 84/2009/NĐ-CP và giá xăng dầu thế giới, nhưng thực tế là giá xăng dầu biến động liên tục đã làm người tiêu dùng và DN thiệt hại nặng.
Chưa hết 7 tháng đầu năm 2014, Liên bộ đã cho phép điều chỉnh giá xăng dầu bán lẻ liên tục. Cụ thể, điều chỉnh giá với mặt hàng xăng là 5 lần (tăng giá cả 5 lần), điều chỉnh giá bán dầu diezel tới 9 lần, với 4 lần tăng, 5 lần giảm giá, giá dầu hỏa cũng "được" điều chỉnh tới 7 lần, trong đó có 4 lần tăng, 3 lần giảm giá, dầu mazut điều chỉnh 7 lần, với 3 lần tăng, 4 lần giảm.
Dường như, Liên bộ Tài chính - Công Thương đang cố giải thích cho người tiêu dùng nguyên nhân vì sao giá xăng dầu tăng và giảm, mà quên đi mất yêu cầu lớn nhất trong quản lý thị trường xăng dầu là ổn định giá.
Thực tế là hiện biến động điều chỉnh giá xăng dầu giờ được tính bằng ngày, với các lần điều chỉnh gần nhất chỉ cách nhau chừng 10 ngày. Đương nhiên, với kiểu điều chỉnh này thì không có người tiêu dùng, DN nào kịp điều chỉnh phương án sử dụng, sản xuất phù hợp. Nói cách khác là "nỗ lực" quản lý giá xăng dầu đang góp một phần đẩy hoạt động sản xuất, tiêu dùng vào cảnh biến động về giá. Và, khi giá xăng dầu không thể ổn định thì cũng không có cơ sở để đảm bảo giá các sản phẩm, dịch vụ còn lại được ổn định.
Mặt khác, giá xăng dầu cao chắc chắn sẽ góp phần tác động tới dịch vụ vận tải. Nhưng nếu giá xăng dầu được cam kết giữ ổn định trong thời gian dài, tối thiểu là 3 tháng trở lên, thì việc ổn định giá của các DN sản xuất, dịch vụ có thể thực hiện được, do có thể xây dựng được phương án giá thành phù hợp. Từ đó tạo được cơ sở để Nhà nước dự báo, và điều chỉnh chỉ số giá tiêu dùng xã hội được tốt hơn.
Cách hiểu khác từ nguyên tắc này, là Nhà nước có thể xác định giá bán lẻ xăng dầu cao hơn mức giá hiện tại - vốn đã cao nhất trong lịch sử - nhưng cần giữ giá đó ổn định trong thời gian dài. Và giữ giá xăng dầu ổn định trong thời gian dài mới đúng là mục tiêu quản lý chủ chốt, chứ không phải là bắt xã hội phải "múa" theo vũ điệu của giá xăng dầu, nhưng lại với khẩu hiệu vì người tiêu dùng, hay là vì nguyên tắc thị trường.
Tư Hải